زهره ترک ممنوع!
به گزارش گفتگوی افروز، شاید از نقطه نچسب و چندشی برای ورود به بحث استفاده کردیم اما واقعا شاید مثال بیراهی هم نباشد و سینمای ایران در طول همه سال های فعالیتش، جز یکی دو مورد، به اندازه حضور ناگهانی یک سوسک هم در تماشاگر ترس و وحشت ایجاد نکرده است.
![زهره ترک ممنوع! زهره ترک ممنوع!](https://afrozchat.expresblog.ir/upload/2021/05/15/786e6d304b12-1d97ea8e91662-ca4b2d79ed55c14.gif)
به جرات می توان گفت که در این زمینه، زحمت کشان تونل وحشت پارک ارم، دین بیشتری بر گردن ما دارند تا فیلم های به اصطلاح ترسناک سینمای ایران!
تعداد فیلم های ترسناک ایرانی به زحمت به 10 فیلم می رسد و این درحالی است که از همین رقم ناچیز و ناقابل هم ترس دندانگیری نصیب مخاطبان نشده و بیشتر فیلم ها به مزاحی ناخواسته می ماند. در عوض سینمای دنیا به خوبی از این ظرفیت بالقوه جذب تماشاگر بهره گرفته و از همان ابتدا با قصه هایی مختلف و در قالب فیلم های ترسناک، فراطبیعی و ماورایی، روان شناختی، اسلشر، جنایی، دلهره آور و حتی فانتزی و علمی- تخیلی، ترس را به جان انبوه تماشاگران انداخته است. این ترس آفرینی همچنان هم ادامه دارد و به نظر هم نمی رسد سینما چشم بر این ظرفیت درخشان و تمام نشدنی ببندد.
هنر- صنعت سینما مدت هاست دست روی کنجکاوی بشر، تخلیه هیجانی، غرقه سازی و دور از جان اختلالات روانی تماشاگران گذاشته و از آن طرف از این خوان گسترده، بهره ها برده است که در گزارش پیش رو به بعضی نمونه های پیروز آن اشاره کرده ایم. ما اما اینجا ناخواسته در سینما شجاع هستیم و سر نترسی نداریم و در بی اعتنایی تقریبا محض به این گنجینه وحشت، هنوز دلخوش به همان بیهوشی ها و کف بالا آوردن های مرجانه گلچین در شب بیست و نهم در 32 سال قبل هستیم.
یک ظرفیت بلاتکلیف
چرا باوجود ظرفیت های خوب فرهنگی، ادبیاتی، بومی و اعتقادی، سینمای ایران کمتر سراغ ساخت فیلم های ژانر ترسناک می رود؟ ما پیش از پاسخ به این سوال، از ترس های خودمان آغاز می کنیم. ما به عنوان کارگردان از این می ترسیم که سینمای ایران، چندان میلی به حرکت در جهتهای تازه ندارد و بیشتر منحصر به سینمای موسوم به اجتماعی است و در دنیا هم خودش را به این شکل شناسانده است. سینمای ایران بلد است چگونه مسائل اجتماعی را مطرح کند. ضمن این که نمونه های شاخص و پیروزی هم در زمینه سینمای اجتماعی وجود دارد و به فیلمسازان چگونگی حرکت در این جهت را نشان می دهد. چون الگوهای زیاد و مناسبی در این زمینه وجود دارد، ترس فیلمسازان هم در ساخت این نوع فیلم ها کمتر است. مخاطب هم به این فیلم ها عادت کرده است و بیشتر دوست دارد فیلم ایرانی را این شکلی ببیند.
اما وقتی وارد یک فضای دیگری برای فیلمسازی می شوید، الگو خیلی کم است و ترس ها آغاز می گردد. یکی از این ترس ها در ساخت فیلم هایی متفاوت از جمله آثار ترسناک است. ما در این زمینه نمی توانیم خودمان را سینمای هالیوود قیاس کنیم و بگوییم مثلا هزار فیلم به عنوان الگو داریم. ما اینجا به تدریج و کم کم داریم الگوهایی می سازیم، به ویژه سینماگران جوان در زمینه فیلم کوتاه، تجربیات خوبی در زمینه های مختلف انجام می دهند و الگوهایی می سازند که می توان آنها را در سینمای بلند و حرفه ای هم ادامه داد. اما وقتی همین جوان ها وارد سینمای حرفه ای می شوند و می خواهند فیلم بلند بسازند، ترس های گیشه و فروش خودش را نشان می دهد و اجازه خلاقیت و نوآوری و حرکت در فضاهای جدید را به آنها نمی دهد و دامنه خلق جسارتشان برای خلق چنین آثاری کمتر می گردد.
گاهی حتی جشنواره های داخلی و خارجی هم نمی دانند با فیلم های متفاوت چه برخوردی داشته باشند و تکلیفشان چندان با این فیلم ها مشخص نیست و نمی دانند آیا این فیلمی که ساخته شده، فیلم خوبی است یا به بیراهه رفته است؟ تا فیلمسازی بخواهد سینمایش را به اصطلاح جا بیندازد و دنیا موردنظر خود را معرفی کند، شاید یک دهه زمان ببرد. آقای عباس کیارستمی فقید و آقای اصغر فرهادی در دوره های مختلف، پیش فرض هایی از سینمای ایران در دنیا ایجاد کردند. برای تعاریف جدیدتر، راه سختی پیش رو داریم که احتیاجمند صبوری است.
یکی از سختی ها در این زمینه، ممیزی است و تصویر کردن دنیاهایی مخفی و ناشناخته که در روایات مذهبی و دینی هم وجود دارد، شاید به مذاق بعضی خوش نیاید. کمااین که صدور مجوز نمایش پوست در چند مرحله صورت گرفت. شاید مشکل اینجاست که این دنیا به جز برای فیلمسازان برای مدیران و آنها که مجوز نمایش آثار را صادر می کنند هم ناشناخته است.
در ضمنً دوباره ذکر این نکته ضروری است که چقدر سینمای ایران، فیلم پیروز در ژانر وحشت دارد؟ حتی ما هم در پوست، مدعی ساخت فیلمی در ژانر وحشت نیستیم و فقط از آن فضا برای روایت وام گرفته ایم. بحث این است که نمونه ای وجود ندارد. ما داریم از ظرفیتی صحبت می کنیم که هنوز بلاتکلیف است. نه رمقی از طرف فیلمسازان است و نه رمقی از طرف مخاطبان. چون الگوی مخاطبان در این زمینه، فیلم های خوب خارجی است و هر فیلمی هم که در سینمای ایران ساخته می گردد، آن را با نمونه های پیروز دنیای مقایسه می کنند و طبعا نمی پسندند.
به خاطر این که ما از این قیاس خلاص شویم باید فضاهای خودمان را بسازیم، بدون این که به فضاهایی مثل زامبی و خون آشام ها و نمونه های غربی توجه کنیم. ما باید در این زمینه چندان به عناصر جلوه های ویژه تکیه نکنیم، چون امکانات ما با سینمای دنیا قابل قیاس نیست. ما بیشتر باید سراغ فیلم های ترسناک روانشناختی برویم. خیلی هم خرسند می شویم که هم فیلمسازان به این سمت بروند و هم مخاطبان و بخشی از فروش و پیروزیت گیشه هم در چنین فضایی باشد. امیدوارم نسل جسور و فیلمسازان نو، در گرداب فعلی گیشه سینمای ایران گرفتار نشوند و برای روایت، سراغ ترس ایرانی و ترس شرقی و دیگر فضاهای کمتربها شده هم بروند تا حتی ما در ساخت فیلم های ژانر وحشت هم نگاه تازه و متفاوتی داشته باشیم که متمایز از نمونه های دنیای باشد.
(بهرام و بهمن ارک / کارگردان)
مهم ترین فیلم های ترسناک خارجی
نوسفراتو، سمفونی وحشت
کارگردان: فردریش ویلهم مورنائو
ژانر: فانتزی/ ترسناک
سال ساخت: 1922
مکث: از این فیلم که براساس کتاب دراکولا نوشته و برام استوکر ساخته، به عنوان نخستین فیلم ترسناک تاریخ سینما نام می برند. نقش چهره وحشت آفرین این فیلم صامت را ماکس شرک، بازیگر آلمانی بازی کرد.
جن گیر
کارگردان: ویلیام فریدکین
ژانر: ترسناک فراطبیعی (ماوراءالطبیعه)
سال ساخت: 1973
مکث: یکی از بهترین فیلم های تاریخ سینما در ژانر وحشت و چه بسا بهترین آنها. جن گیر که اقتباسی از رمانی نوشته ویلیام پیتر بلتی است، قصه دختربچه ای را روایت می کند که توسط شیطان تسخیر می گردد. بازی لیندا بلر به نقش دخترک فیلم هنوز رعب آور است.
روانی
کارگردان: آلفرد هیچکاک
ژانر: دلهره آور
سال ساخت: 1960
مکث: هیچکاک که به استاد دلهره سینما معروف بود، در روانی یکی از شرورترین شخصیت های تاریخ سینما به نام نورمن بیتس را خلق می کند. بازی آنتونی پرکینز در نقش مدیر متل که ظاهرا از مادر بیمارش نگهداری می کند، از ویژگی های قابل اشاره فیلم است. روانی که براساس رمانی نوشته رابرت بلاک ساخته شد، دنباله هایی هم داشت.
درخشش
کارگردان: استنلی کوبریک
ژانر: ترسناک روانشناختی
سال ساخت: 1980
مکث: کوبریک بزرگ در همان چند فیلمی که ساخت، چند ژانر مختلف را به بهترین شکل تجربه کرد. درخشش که براساس رمانی نوشته استیون کینگ ساخته شد، یکی از نمونه های پیروز ژانر وحشت است که طی آن مخاطب از جنون نویسنده ای به نام جک تورنس با بازی درخشان جک نیکلسون به شکل رعب آوری میخکوب می گردد.
اره
کارگردان: جیمز ون
ژانر: وحشت/ اسلشر
سال ساخت: 2004
مکث: اسلشر یا فیلم سلاخی از زیرگونه های فیلم های ژانر وحشت است که قاتل یا قاتلان با ابزاری تیز و برنده به جان قربانی یا قربانیان می افتند. بعضی مخاطبان، تماشای این آثار را به فیلم های دلهره آور روانشناختی ترجیح می دهند. اره، از این جنس فیلم هاست که به دلیل استقبال مخاطبان، به قسمت های بعدی هم رسید. هالووین، کشتار با اره برقی در تگزاس و جیغ از دیگر نمونه های پیروز این نوع فیلم ها هستند. حتی بعضی کارشناسان، فیلم روانی هیچکاک را به دلیل سکانس مشهور قتل در حمام و ضربات متعدد چاقو، در این گروه دسته بندی می کنند.
کابوس در خیابان الم
کارگردان: وس کریون
ژانر: ترسناک/ فانتزی/ اسلشر
سال ساخت: 1984
مکث: این فیلم با بازی جانی دپ از مشهورترین و پیروز ترین آثار ژانر وحشت است و شخصیت فردی کروگر با بازی رابرت انگلوند را به عنوان یکی از شرورترین افراد تاریخ سینما به تماشاگران معرفی کرد. کابوس در خیابان الم هم از فیلم های دنباله دار این ژانر است.
طالع نحس
کارگردان: ریچارد دانر
ژانر: ترسناک فراطبیعی
سال ساخت: 1976
مکث: یکی دیگر از فیلم های مشهور و پیروز ژانر وحشت است که قصه پسربچه ای به نام دیمین با بازی هاروی بنهارد را روایت می کند؛ پسربچه ای که کشیش فیلم، او را فرزند شیطان می خواند. گریگوری پک و لی رمیک، از بازیگران مطرح طالع نحس هستند. این فیلم هم دنباله داشت و هم سال 2006 بازسازی شد که اثر ناپیروزی بود.
حلقه
کارگردان: هیدئو ناکاتا
ژانر: ترسناک روانشناختی
سال ساخت: 1998
مکث: این فیلم هم مثل بعضی آثار پیروز سینمای وحشت، یک اقتباس ادبی است و براساس رمانی نوشته کوجی سوزوکی، ساخته شده. حلقه ژاپنی که قصه یک نوار ویدئوی مرموز و مرگبار را روایت می کند، به قدری پیروز بود که آمریکایی ها هم سال 2002 سراغ بازسازی آن رفتند که اتفاقا در گیشه هم به سود و پیروزیت رسید. نائومی واتس، از بازیگران نسخه هالیوودی بود.
دیگران
کارگردان: آلخاندرو آمنابار
ژانر: ترسناک روانشناختی و فراطبیعی و گوتیک
سال ساخت: 2001
مکث: دیگران که از پیروز ترین و محبوب ترین فیلم های ژانر وحشت است، علاوه بر عناصر روانشناختی و فراطبیعی، مضامین عاشقانه و توجه به فضاها و معماری را هم به کار می گیرد و از این نظر، عنوان گوتیک هم به آن اضافه می گردد. فیلم باوجود غافلگیری پایانی و علم مخاطب به این که مادر قصه، گریس با بازی نیکول کیدمن چه بر سر بچه هایش آورده، همچنان تماشایی و دلهره آور است.
حس ششم
کارگردان: ام. نایت شیامالان
ژانر: ترسناک روانشناختی و فراطبیعی
سال ساخت: 1999
مکث: قصه پسربچه ای که ارواح را می بیند، با استقبال فوق العاده مخاطبان روبه رو شد و گیشه پررونقی داشت. بازی های خوب هالی جوئل آزمنت و بروس ویلیس، از امتیازات این فیلم است. ام. نایت شیامالان در فیلم علمی - تخیلی نشانه ها هم سراغ موجودات فرازمینی دارد که موضوع و فضای ناشناخته اش بی ارتباط با سینمای هراس نیست.
آن
کارگردان: اندی موسکیتی
ژانر: ترسناک فراطبیعی
سال ساخت: 2017
مکث: این فیلم پیروز هم براساس کتابی نوشته استیون کینگ ساخته شده و قصه یک موجود باستانی و اهریمنی را روایت می کند. بازی بیل اسکاشگورد در نقش آن/ دلقک با استقبال مخاطبان روبه رو شد. فیلم به قدری در گیشه پیروز بود که به قسمت های دوم و سوم هم رسید.
پروژه جادوگر بلر
کارگردان: دنیل مایریک و ادواردو سانچز
ژانر: ترسناک فراطبیعی/ ویدئوی پیداشده
سال ساخت: 1999
مکث: این فیلم موقع نمایش با استقبال بالای مخاطبان و حتی نظرهای تمجیدآمیز گاه عجیب و غریب بعضی منتقدان همراه بود که شاید با کیفیت واقعی فیلم چندان همخوان نبود. بیشتر به نظر می رسد ستایشگران فیلم، مسحور اجرای دقیق و درست ویدئوی پیداشده قرار دریافتد که از گونه های سینمایی رایج است و تمام یا بخشی از اتفاقات داستان از طریق ویدئوهایی که توسط شخصیت های داستان ضبط شده یا در حال ضبط است، روایت می گردد. این فیلم قصه سه مستندساز را به تصویر می کشد که تصمیم به تهیه فیلمی مستند، از یک رویداد واقعی در زمان های گذشته می گیرند که پروژه جادوگرِ بلر نام داشت.
مه
کارگردان: فرانک دارابانت
ژانر: ترسناک/ علمی- تخیلی
سال ساخت: 2007
مکث: باز هم قصه ای دیگر از استیون کینگ که به فیلمی پیروز تبدیل شد. جذابیت و پیروزیت فیلم به قدری بود که حتی خود کینگ، آن را قوی تر و تاثیرگذارتر از کتاب خود دانست. گرفتار شدن مردم یک شهر کوچک در یک فروشگاه و روبروه با موجوداتی غریب و فرازمینی، به شکل مخوف و رعب آوری به تصویر کشیده می گردد.
مرد گرگ نما
کارگردان: جو جانستون
ژانر: ترسناک
سال ساخت: 2010
مکث: این فیلم که بازسازی فیلمی قدیمی است، از جمله آثار ژانر ترسناک است که انسان ها با تبدیل شدن به حیوان، باعث ایجاد وحشت در مخاطب می شوند. بنیچیو دل تورو، نقش مردی را بازی می کند که سال ها پیش بر اثر حمله گرگ ها، خودش تبدیل به گرگ شده است. آنتونی هاپکینز، جرالدین چاپلین و امیلی بلانت هم در فیلم بازی می کنند.
آنابل
کارگردان: جان آر. لئونتی
ژانر: ترسناک فراطبیعی
سال ساخت: 2014
مکث: باوجود نظرات متفاوت و متناقض، قصه فیلمی که با الهام از عروسکی به نام آنابل روایت شد، فروش بالایی در گیشه داشت و به یکی از پیروز ترین آثار ترسناک تاریخ سینما تبدیل شد. فیلم دنباله ای به نام آنابل به خانه می آید هم داشت.
احضار
کارگردان: جیمز ون
ژانر: محصول دیگری از کارگردان چینی/ مالزیایی تبار هالیوود که بیشتر با مجموعه فیلم های اره شناخته می گردد. این فیلم که با ترجمه تسخیر و حتی عنوان اصلی اش The Conjuring شناخته می گردد، با استقبال خوب تماشاگران و منتقدان روبه رو شد. برخلاف اره که با نمایش خشونت شدید، تماشاگر را می ترساند، اینجا جیمز ون با پرهیز و خودداری، ایجاد وحشت می کند.
شب زندگان مرده
کارگردان: جورج رومرو
ژانر: ترسناک/ زامبی
سال ساخت: 1968
مکث: یکی از فیلم های کلاسیک، مستقل و تحسین شده سینما در ژانر ترسناک است و قصه خانواده ای را روایت می کند که موردحمله مرده های متحرک یا همان زامبی ها در قبرستان قرار می گیرند.
مهم ترین فیلم های ترسناک ایرانی
طلسم
کارگردان: داریوش فرهنگ
داریوش فرهنگ، فیلمنامه این اثر خاطره انگیز را بر اساس قلعه کولاک بهرام بیضایی نوشت. فیلمی که هنوز هم نه تنها مهم ترین و تصویرسازترین اثر سینمای ایران در گونه هراس به شمار می آید بلکه در تلفیق زمینه های بومی ترس با قراردادهای ژانر هراس هم تا به امروز پیروز ترین نمونه را به تماشاگر ایرانی عرضه کرده است.
شب بیست و نهم
کارگردان: حمید رخشانی
داستان فیلم بر پایه همان باور عامه و خرافی شکل گرفته که می گوید آل در کمین زنان باردار پا به ماه است و چون این باور، یکی از ترسناک ترین باورهای خرافی رایج در کشور ما بوده می توان گفت فیلم در ظرفیت هراس انگیز لازم برای درونمایه برخوردار است. اما در توضیح فیلم همین بس که شب بیست و نهم یکی از نوستالژی های هراس انگیز دهه شصتی هاست.
خوابگاه دختران
کارگردان: محمدحسین لطیفی
فیلمی که پس از یک دهه، دوباره جانی در ژانر هراس سینمای ایران دمید، خیلی بیشتر از نمونه های قبلی خود از مفهومی به نام ترس بومی فاصله گرفته بود. خوابگاه دختران هر قدر در تمهیدات سینمایی فیلم های ترسناک ضعیف عمل می کرد اما در به کارگیری زمینه های اجتماعی برای تولید ترس پیروز بود و مورد استقبال هم قرار گرفت.
پارک وی
کارگردان: فریدون جیرانی
یکی از نمونه هایی که بسیار دیده شد اما بسیار هم درباره آن گفته شد که به جای ترساندن، مخاطب را می خنداند. فیلم کوشش می کند به سبک اسلشرها با مایه های ترس های روانشناختی به خون پاشی و چاقوبازی نزدیک گردد اما ظاهرا آن طور که باید از آب درنیامده است.
پستچی سه بار در نمی زند
کارگردان: حسن فتحی
فتحی قدرت خود را در ساخت ملودرام ها در زمینه های ژانری دیگر چون تاریخی نشان داده است. پستچی... هم ملودرام پیروز دیگری از اوست که با استفاده از بعضی تمهیدات فیلم ترسناک، توانست اثر ارزشمندی در تلفیق این سه زمینه خلق کند.
آل
کارگردان: بهرام بهرامیان
آل از این نظر که کوشش می کند با همان درونمایه خرافه های مربوط به زنان باردار به تریلرهای روان شناسانه نزدیک گردد، اثری متفاوت است. هرچند فیلمنامه به درستی از پس روایت داستان برنمی آید.
اژدها وارد می گردد
کارگردان: مانی حقیقی
نمی گردد انتظار داشت حقیقی، یک فیلم روان قصه گو بسازد که بگردد آن را تجربه ای در ژانر هراس دانست. با این حال نگاه این فیلمنامه به داستان بهرام صادقی و اندکی لحن ترس بدون تکیه کردن به قراردادهای ژانری، توانسته است از پس القای اندکی ترس به مخاطب برآید.
زالاوا
کارگردان: ارسلان امیری
مانند پوست، زالاوا هم اگرچه در جشنواره فجر به نمایش درآمده اما فعلا معطل کرونا شده است. این آخرین تجربه سینمای ایران در ژانر هراس هم به سراغ باورهای عامه در جنوب کشور در دهه 50 رفته و البته نظر منتقدان و داوران جشنواره را هم به خود جلب کرده است.
پوست
کارگردان: بهمن ارک و بهرام ارک
اولین اثر دوبرادر خوش آتیه در کارگردانی آن قدر در قصه گویی مبتنی بر باورهای عامه و داستان های فولکلور منطقه آذربایجان، خوب از آب درآمده است که بگردد آن را آغازگر مفهومی به نام ترس بومی آن هم با رویکردی متفاوت و قابل اعتنا دانست. باید چشم به راه اکران این فیلم روی پرده ماند.
حسن حسینی، منتقد سینما معتقد است ضعف کمی و کیفی فیلم ترسناک نشانه معضلات بزرگ تری در سینمای ایران است
غفلت نابخگرددنی از سینمای عامه پسند
اگر شما هم شاکی هستید که چرا سینمای ایران فیلم ترسناک خود به تعداد کافی ندارد، بد نیست بدانید که یک معضل مهم و ریشه دار در سینمای ایران را کشف کرده اید. ضعف کمی و کیفی تولید فیلم ترسناک، یعنی ضعف تولید فیلم های ژانری در سینمای ایران و این یعنی ضعف ادبیات و کم کاری جریان نقد و فرانسه زدگی جریان روشنفکری و انقطاع سینما از توده ها و دغدغه هایشان! اینها را حسن حسینی، منتقد فیلم توضیح می دهد.
چرا در سینمای ایران، ژانر هراس پا نگرفته است؟
قبل از این که به مساله ژانر هراس برسیم باید بگوییم که اساسا ژانر ازجمله ژانر ترسناک همه در حوزه سینمای داستانگو قرار می گیرد. یکی از پژوهشگران به نام آلن ویلیامز قبل از ورود به تقسیم بندی های ژانر، فیلم ها را به سه دسته داستانی، تجربی و مستند تقسیم می کند؛ بنابراین فقط وقتی وارد سینمای داستانی شویم، ژانر معنا پیدا می کند و اگر از ژانر صحبت کنیم یعنی در سینمای داستانگو قرار داریم. اما در مورد ژانر هراس و بعضی دیگر از ژانرها، نکته مهم این است که پیش از سینما، این ژانرها در ادبیات و سایر هنرها نظیر تئاتر و نقاشی وجود داشت. مثلا در ژانر هراس در قرن 18 و 19 ادبیات گوتیک را داشتیم. یا در تئاتر هم نمایش های خشن و خون باری به نام گرانگینیول در پاریس اواخر قرن نوزدهم روی صحنه می رفته است. بنابراین در هنرهای دیگر، ژانرها سابقه تاریخی داشته اند. بنابراین روشن است که بخشی از مشکل ما در بعضی ژانرهای سینمایی به ضعف زمینه تاریخی آنها در ادبیات و هنرهایمان بازمی گردد.
البته کوشش های کوچکی قبل و بعد از انقلاب اجرا شده اما هیچ وقت تبدیل به جریان نشده اند.
بله ما نمونه هایی داریم که از عناصر ژانری از ژانر هراس استفاده کرده اند اما ما در ادبیات این ژانر را نداریم. مثلا در داستان های کوتاه صادق هدایت مثل گجسته دژ یا تاریک خانه المان های ادبیات خون آشامی وارد می گردد. یا در تخت ابونصر قصه های مومیایی یا از همه مشهورتر در بوف کور که حتی به تاثیرات اکسپرسیونیسم آلمان هم در ان اشاره شده است. همین طور که جلو می آییم مثلا بهرام صادقی در ملکوت یا هوشنگ گلشیری یا امیر گل آرا در نکبت هم در ادبیات جدی ما طرح می شوند. در داستان های عامه پسند هم تک وتوک آثاری مثل پاورقی هایی به نام پنجه های پوسیده به قلم صدرالدین الهی در سال 40 وجود دارد که از بعضی المان های ژانری استفاده می کند. اما نکته این است که ما ادبیات این ژانر را تولید نکرده ایم.
در سینمای ایران چطور؟ تجربه های ژانر هراس چقدر وجود داشته است؟
در تاریخ سینمای ایران هم باز نمی گردد چندان از فیلم ترسناک حرف زد بلکه استفاده از عناصر یا تکنیک های ایجاد ترس را در بعضی فیلم ها شاهد بوده ایم؛ مثلا ساموئل خاچیکیان در تریلرهای جنایی اش مثل یک قدم تا مرگ یا سرسام از تمهیدات و تکنیک های فیلم ترسناک برای شوک وارد کردن به مخاطب استفاده می کند اما هیچ کدام شان فیلم ژانری از گونه هراس محسوب نمی گردد. در نیمه دهه 40 فیلم های دیگری مثل مومیایی هم داریم که البته آن هم جنایی است اما از عناصر فیلم های ترسناک مومیایی استفاده می کند. عذاب مرگ در سال 45 هم اولین فیلم ایرانی قاتل زنجیره ای در سینمای ایران است یا فیلم زن خون آشام که ترکیبی ملودرام با رگه های کمدی دارد ولی از شمایل نگاری ترسناک استفاده کرده است.
سال های اخیر هم یکسری کوشش های پراکنده اجرا شده است. بعضی فیلم های داریوش فرهنگ مثل طلسم که یک اثر گوتیک است یا اثر بعدی او رز زرد که از اسلشرها کپی شده یا فیلم شب های تهران که فیلم قاتل زنجیره ای است، از این جمله هستند. اتفاقا در همین جهت مهم ترین ضعف های سینمای ایران در ژانر هراس خودشان را نشان می دهند که یکی همین رویکرد تقلیدی است که دستمایه ها، بومی سازی نمی شوند و این مساله در همین دو اثر اخیر داریوش فرهنگ دیده می گردد. ضعف دیگرمان بضاعت فنی سینمای ما در این ژانر است.
ضعف دیگر هم در ادامه مشکل اساسی فیلمنامه نویسی به قدرت درام پردازی ما در فیلم ترسناک برمی گردد.
این نکته، بحث مرکزی گفت وگوی ماست. مشکل ما در سینمای ایران، فیلم ترسناک نیست بلکه ژانر ترسناک است. یعنی ممکن است الان ما جمع شویم و یک فیلم ترسناک بسازیم ولی خب این یک مورد است و لزوما به تولید جریان منجر نمی گردد. کلا ژانر و از جمله ژانر ترسناک در سینمای صنعتی شکل می گیرد یعنی زمانی که فیلم ها در مناسبات بازار و عرضه و تقاضا، تولید، عرضه و مصرف شوند. الان در یکی دو دهه اخیر به علت مناسبات اقتصادی و معضلاتی مثل پولشویی یا این که فیلمسازان اصلا احتیاجی به عرضه فیلم شان نمی بینند و دغدغه مخاطب ندارند، این چرخه اقتصادی مختل شده است. این عیب باعث می گردد تولید صنعتی نداشته باشید، نمی توانید تولید ژنریک هم داشته باشید. بنابراین وقتی تولید مداوم در یک ژانر صورت نمی گیرد همین مشکل فیلمنامه و قدرت درام پردازی ایجاد می گردد و کارآموختگی، نسبت درام پرداز با سایر تجربه های سینمایی و ارتباطش با مخاطب آسیب می بیند. همین مشکل روی ابعاد تکنیکی و فنی هم اثر می گذارد و مثلا شما تدوین یا دکوپاژ یا فیلمبرداری و نورپردازی مختص فیلم ترسناک را هم نخواهید داشت. به قول مثل قدیم خودمان: کار نیکو کردن از پر کردن است.
سهم جریان نقد سینمایی و هنری ما را در این ضعف تولید ژنریک چقدر می دانید؟ اگر منتقدان همین تک آثار را جدی و تحویل می دریافتد می توانستیم امیدی به شکل گیری جریان داشته باشیم؟
نقد ما هم مثل تولید ما با صنعت بیگانه است و خب این مساله یک زمینه تاریخی دارد. همین هم به صنعتی نشدن برمی گردد. نقد در سینماهای صنعتی از هالیوود تا بالیوود، ذیل مرحله مصرف در آن نظام بازاری قرار می گیرد یعنی منتقد با ابراز نظرش سعی می کند روی نظام مصرف و مخاطب تاثیر بگذارد. اما نقد در سینمای ما ذیل گفتمان روشنفکری و در جریان مطبوعاتی تعریف شده است. از همان قدیم هم نقد ما یک بیگانگی با نظام تولید و با مخاطب داشته است. متاسفانه در مساله نقد، ما یک مشکل مهم هم در درک فیلم عامه پسند داریم و اصلا نمی دانیم فیلم های عامه پسند چه هستند و سازوکار تاثیرگذاری شان چیست. این مشکل را در نقد ادبی هم داریم.
هم نظام تولید و هم جریان نقد ما خیلی معطوف به جریان هنری شکل گرفته و عمدتا تحت تاثیر جریان سینمای فرانسه هستیم.
اساسا روشنفکری ما یک سنت فرانسوی دارد. جالب است من یک مصاحبه از بهرام صادقی در سال 45 دیدم که اشاره می کند در این داستان های پلیسی هم داستان های خوبی پیدا می گردد و اینها صاحب تکنیک و روایت هستند. یعنی چنین مساله ای انگار در آن زمان، نوعی بداعت داشته چون نقد ما این رویکرد هنری را داشته اصلا ادبیات عامه پسند و ژانر را جدی نمی گرفته ایم.
شاید هم اصلا تحقیرشان می کنیم.
الان هم همین است! خب این همه فیلم دارد در همه جای دنیا تولید می گردد و اتفاقا خودمان هم مصرف کننده سینمای ژانری دنیا هستیم اما متاسفانه در تولید، به دلایل مختلف در درک این مناسبات عقب مانده ایم.
تاثیر قوانین یا ممیزی را در این حوزه چقدر جدی می دانید؟
در ژانر هراس به دلیل بعضی درونمایه ها ممکن است فیلمساز به وادی هایی وارد گردد که حالت ممنوعه داشته باشد که این تجربه خارج از کشور ما هم رخ داده است. ممکن است بگوییم طبعا ممیزی می تواند روی این حوزه ها ممنوعیت ایجاد کند اما اگر دلیل اصلی را بخواهید که چرا ژانر ترسناک در ایران زمینگیر شده، به نظر من خیلی قبل تر و مهم تر از ممیزی، مساله صنعتی نشدن و تولید ژنریک و زمینه پیشاتاریخ سینمایی در ادبیات و هنرهای دیگر نداشتن و ناکارآمدی نقد فیلم در درک مناسبات فیلم عامه پسند مطرح و اثرگذار هستند.
آیا همه زیر ژانرهای ژانر هراس برای مخاطب ایرانی هم لزوما ترسناک هستند یا ممکن است ابعاد جامعه شناختی و روانشناختی مانع گردد که بعضی فیلم های ترسناک برای ما هم هراس انگیز باشند؟
البته ژانرها، قابلیت این را دارند که در قالب های مختلف قرار بگیرند و با تغییر شکل و ماهیت، رنگ و بوی محلی آن کشور میزبان را بگیرند. مثلا وسترن اسپاگتی یا فیلم سامورایی، تغییر شکل یافته های ایتالیایی یا ژاپنی ژانر وسترن هستند. از آن طرف مساله جذب نشدن خواص بومی در فیلم ها برای مخاطب دنیای هم وجود دارد، مثلا می گویند کمدی های انگلیسی به علت خواص به شدت بومی شان برای دیگران خیلی خنده دار نیستند. بنابراین وجه برای پیروزیت یک ژانر در سینمای یک کشور خیلی مهم است. ما باید عناصر و قراردادهای ژنریک را بگیریم و اینها هم احتیاج به تعلیم و تمرین دارد اما مطمئنا باید در زمینه بومی خودمان آنها را تحلیل و تبدیل کنیم. هم داستان های فولکلور مناطق مختلف ایران این زمینه ها را دارند و هم بسترهای اجتماعی ما برای بعضی فیلم ها مثل قاتل زنجیره ای که حدفاصل تریلرهای روانشناختی و فیلم ترسناک است، مساعد به نظر می رسد.
ممکن است مخاطب یا دستگاه قانونگذار بپرسد فارغ از دستاوردهای اقتصادی و فنی تولید ژنریک، چه سودی دارد که سینمای ما به موضوعات هراس انگیزی بپردازد که خودش برای جامعه ترسناک است؟
در هالیوود مرسوم است به کارگردان های جوان می گویند اگر ایده سیاسی داری، برو سراغ فیلم ترسناک و اگر ایده فلسفی در ذهنت هست، برو سراغ ژانر علمی-تخیلی! واقعیت این است چنین قابلیت و قدرتی بیان غیرمستقیم است. مثلا فیلم های علمی-تخیلی دهه 70 آمریکا در جریان بحران واترگیت و جنگ ویتنام، چقدر کارکردهای رادیکال سیاسی یا اتفاقا کارکردهای محافظه کارانه همسو با نظام آمریکا دارند. یعنی اتفاقا کارکردهای سیاسی یک شکل نیست اما گویی هر دو جریان به زبان غیرمستقیم علمی-تخیلی درباره سیاست حرف می زنند. به طور کلی فیلم های عامه پسند به این دلیل که با ذائقه عامه جامعه درآمیخته اند و آن را بازتاب می دهند، خیلی می توانید از آنها برای فهم مناسبات اجتماعی استفاده کنید و بر آن اثر بگذارید. در حالی که در فیلم های هنری چون غالبا ذهنیت آن هنرمند مولف را انعکاس می دهد ممکن است ارتباط با جامعه و توده مردم منقطع شده باشد. اتفاقا پا دریافت خود ژانرها هم ارتباط مستقیمی با علاقه توده مخاطبان دارد و الزامی به حقنه کردن یک ژانر به مخاطبان نداریم. با این همه مشخصا درباره ژانر ترسناک می بینیم حتی فیلم سستی مثل خوابگاه دختران در زمان خودش با استقبال زیاد روبرو می گردد و 400میلیون می فروشد یا فیلم پارک وی با تمام ایراداتش در گیشه پیروز بود. این نشان دهنده قابلیت های ژانر و سینمای داستانگوست.
منبع: علی رستگار و فاطمه ترکاشوند - ادبیات و هنر / روزنامه گفتگوی افروز
منبع: جام جم آنلاین